Śmierć Wolfganga Amadeusza Mozarta do dziś pozostaje jedną z najbardziej fascynujących zagadek w historii muzyki. Najuczciwsza odpowiedź na pytanie, na co zmarł Mozart, brzmi: dokładnej przyczyny nie znamy, choć współczesne analizy wskazują przede wszystkim na ciężką infekcję i jej powikłania. Poniżej porządkuję fakty, opisuję przebieg ostatniej choroby oraz wyjaśniam, skąd wzięły się opowieści o otruciu przez Salieriego.
Najbardziej prawdopodobna przyczyna śmierci wciąż nie jest pewna
- Data śmierci Mozarta to 5 grudnia 1791 roku, gdy kompozytor miał 35 lat.
- Oficjalnie zapisano wówczas określenie „hitziges Frieselfieber”, czyli ostrą gorączkę prosówkową, które nie odpowiada współczesnej diagnozie.
- Najpoważniejsza współczesna hipoteza mówi o zakażeniu paciorkowcowym i niewydolności nerek.
- Nie ma wiarygodnych dowodów, że Mozart został otruty przez Antonia Salieriego lub masonów.
- Brak sekcji zwłok i precyzyjnej dokumentacji medycznej sprawia, że żadnej teorii nie można uznać za pewnik.
Co naprawdę wiadomo o ostatnich dniach Mozarta
Mozart zachorował w drugiej połowie listopada 1791 roku, niedługo po ukończeniu wielu ważnych projektów. Pracował wtedy intensywnie nad Requiem d-moll, a równocześnie jego opera „Czarodziejski flet” odnosiła sukces w Wiedniu. Organizm kompozytora był jednak wyraźnie osłabiony.
W relacjach z ostatnich tygodni pojawiają się informacje o wysokiej gorączce, obrzękach, bólu i postępującym osłabieniu. Mozart miał także skarżyć się na problemy ze stawami i dolegliwości żołądkowe. Opisy są niepełne, a część z nich spisano już po jego śmierci, dlatego nie należy traktować ich jak dokładnej karty choroby.
5 grudnia 1791 roku około godziny 0:55 kompozytor zmarł w Wiedniu. Miał zaledwie 35 lat. Nie przeprowadzono pełnej sekcji zwłok, a ciało pochowano w grobie przeznaczonym dla kilku osób, co później dodatkowo utrudniło identyfikację szczątków i badania.
Jak rozumieć dawną diagnozę
Lekarz opiekujący się Mozartem określił przyczynę śmierci jako hitziges Frieselfieber. Dawniej używano tego rodzaju nazw do opisywania zespołu objawów, a nie konkretnej choroby rozpoznanej za pomocą badań laboratoryjnych. Termin można tłumaczyć jako ostrą gorączkę prosówkową, ale nie jest to diagnoza, którą można dziś jednoznacznie przypisać jednej jednostce chorobowej.
W XVIII wieku lekarze nie dysponowali antybiotykami, analizą krwi, obrazowaniem ani nowoczesnymi testami nerkowymi. Nawet jeśli prawidłowo zauważyli gorączkę i obrzęki, nie mogli ustalić, czy ich źródłem była infekcja, choroba autoimmunologiczna, zatrucie czy niewydolność narządów.
To ważne rozróżnienie, bo często mówi się, że Mozart „zmarł na gorączkę”. Gorączka była objawem, a nie pełną przyczyną. Podobnie współczesne sformułowanie „niewydolność nerek” opisuje końcowy mechanizm zgonu, lecz niekoniecznie chorobę, która rozpoczęła cały proces.
Najważniejsze hipotezy dotyczące śmierci kompozytora
Przez ponad dwa stulecia przedstawiono dziesiątki możliwych wyjaśnień. Część z nich opiera się na relacjach świadków, inne wynikają z późniejszej interpretacji objawów. Najrozsądniej traktować je jako hipotezy o różnym stopniu prawdopodobieństwa.
| Hipoteza | Co za nią przemawia | Ocena |
|---|---|---|
| Zakażenie paciorkowcowe | Gorączka, obrzęki i opis choroby pasują do infekcji, która mogła doprowadzić do zapalenia nerek. | Poważna, ale nieudowodniona |
| Gorączka reumatyczna | Możliwe bóle stawów i późniejsze powikłania po infekcji gardła. | Możliwa, lecz słabiej potwierdzona |
| Włośnica | Teorię wiązano ze spożyciem niedogotowanego mięsa i objawami mięśniowo-gorączkowymi. | Spekulacyjna |
| Zatrucie rtęcią lub inną substancją | Wspominano o lekach i metodach leczenia stosowanych w XVIII wieku. | Brak wystarczających dowodów |
| Otrucie przez Salieriego | Opiera się głównie na późniejszej legendzie, dramacie Puszkina i filmie „Amadeusz”. | Historycznie niewiarygodna |
Najbardziej przekonująco brzmi dziś scenariusz, w którym Mozart przeszedł infekcję, a następnie rozwinęły się u niego powikłania nerkowe prowadzące do zatrzymania płynów i niewydolności organizmu. Nie oznacza to jednak, że medycyna ustaliła ostateczny werdykt. Bez próbek tkanek i dokładnych zapisów klinicznych pozostaje to rekonstrukcją, nie pewnym rozpoznaniem.
Dlaczego teoria o otruciu przez Salieriego nie wytrzymuje próby faktów
Opowieść o tym, że Antonio Salieri miał otruć genialnego rywala, jest bardzo nośna artystycznie, ale nie ma solidnego potwierdzenia w źródłach. Salieri rzeczywiście znał Mozarta i działał w tym samym środowisku, jednak brak wiarygodnego dowodu na konflikt, który miałby doprowadzić do morderstwa.
Mit utrwaliły późniejsze dzieła literackie, teatralne i filmowe. Szczególnie mocno oddziałał film „Amadeusz”, który pokazuje Salieriego jako człowieka owładniętego zazdrością. To znakomita fikcja dramatyczna, lecz nie dokument historyczny.
Także obrzęk ciała, który dawniej uznawano za ślad trucizny, może mieć wiele naturalnych przyczyn. Przy ciężkiej chorobie nerek, serca lub ogólnoustrojowej infekcji zatrzymanie płynów jest możliwe bez udziału jakiejkolwiek trucizny. W tym przypadku efektowna teoria przegrała z bardziej przyziemnym, ale medycznie prawdopodobnym wyjaśnieniem.
Ostatnie dzieła pokazują, jak intensywnie pracował
Przyczyna śmierci Mozarta jest ciekawa także dlatego, że nastąpiła w okresie niezwykłej aktywności twórczej. W 1791 roku powstały między innymi opera „Czarodziejski flet”, „La clemenza di Tito” oraz część „Requiem”. Ten kontrast między osłabieniem organizmu a tempem pracy często buduje romantyczny obraz kompozytora tworzącego do ostatniego tchu.
Nie należy jednak wyciągać z tego prostego wniosku, że przepracowanie samo w sobie go zabiło. Intensywna praca mogła pogorszyć kondycję, ograniczyć odpoczynek i utrudnić leczenie, ale nie zastępuje konkretnej diagnozy medycznej. Najpewniej odegrała rolę jako czynnik obciążający, a nie samodzielna przyczyna zgonu.
Dla miłośników opery, musicalu i baletu historia ta ma jeszcze jeden wymiar. Mozart nie stał się legendą wyłącznie dzięki tajemnicy śmierci, lecz przede wszystkim dzięki muzyce, która do dziś żyje na scenie. „Czarodziejski flet” inspiruje inscenizacje operowe, adaptacje musicalowe i widowiska baletowe, a rękopisy, stare libretta i dawne wydania nut pokazują, jak szybko jego dzieła zaczęły funkcjonować jako część europejskiego dziedzictwa kultury.
Co można powiedzieć bez historycznego naciągania
Mozart zmarł 5 grudnia 1791 roku po krótkiej, ciężkiej chorobie. Nie znamy jednej pewnej diagnozy, ale najbardziej prawdopodobne pozostają infekcja oraz powikłania, szczególnie dotyczące nerek. Otrucie przez Salieriego należy dziś traktować jako legendę, nie jako ustalony fakt.
To właśnie niepełność dokumentacji sprawia, że temat nadal powraca w książkach, filmach i przedstawieniach scenicznych. Dla kolekcjonera dawnych nut, portretów czy librett operowych jest to ciekawy przykład tego, jak historia artysty splata się z późniejszą recepcją jego dzieł. Najtrwalszą spuścizną Mozarta pozostaje jednak nie zagadka jego śmierci, lecz muzyka, która po ponad dwóch stuleciach nadal brzmi świeżo.
